یک عادت روزانه؛ یک معیشت جهانی؛ یک مسئولیت مشترک
هر فنجان قهوه، داستان خود را بسیار دورتر از میز ما آغاز می‌کند؛ در خاک، دانش و تلاش جوامع کشاورزی. از مزارع و جنگل‌ها تا بنادر، کافه‌ها و خانه‌ها، قهوه انسان‌ها را در سراسر مرزها و نسل‌ها به یکدیگر پیوند می‌دهد. قهوه در عین حال یک عادت روزانه، بخشی از فرهنگ و سنت، و منبع درآمد میلیون‌ها انسان است.
قهوه یکی از مهم‌ترین محصولات گرمسیری جهان از نظر تجارت و یکی از پرمصرف‌ترین نوشیدنی‌های جهان است. بر اساس اطلاعات سازمان ملل، تا ۲۵ میلیون خانوار کشاورز که عمدتاً در کشورهای درحال‌توسعه قرار دارند، حدود ۸۰ درصد قهوه جهان را تولید می‌کنند. برزیل، ویتنام و کلمبیا در میان تولیدکنندگان اصلی قرار دارند و اتحادیه اروپا و ایالات متحده نیز از بزرگ‌ترین بازارهای واردات و مصرف قهوه هستند.
اما رشد تقاضا الزاماً به معنای توزیع عادلانه منافع نیست. بی‌ثباتی بازار، افزایش هزینه‌های تولید و توزیع نامتوازن درآمد در زنجیره ارزش می‌تواند باعث شود بخش قابل‌توجهی از ریسک متوجه تولیدکنندگان کوچک باشد، در حالی که سهم آنان از ارزشی که ایجاد می‌کنند محدود باقی بماند.
به همین دلیل، قهوه را نمی‌توان صرفاً یک محصول یا نوشیدنی دانست؛ پشت هر فنجان، زنجیره‌ای جهانی از کشاورزی، اشتغال، تجارت، سرمایه‌گذاری، فرهنگ و محیط‌زیست قرار دارد.
چرا اول اکتبر «روز جهانی قهوه» است؟
در سال ۲۰۱۴، اعضای سازمان بین‌المللی قهوه (International Coffee Organization) برگزاری یک روز مشترک جهانی برای قهوه در اول اکتبر را پذیرفتند. سپس مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۶، با تصویب قطعنامه A/RES/80/248، اول اکتبر را به‌عنوان «روز جهانی قهوه» تعیین کرد. این قطعنامه با رأی ۱۵۰ کشور موافق، یک کشور مخالف و یک کشور ممتنع تصویب شد.
هدف از این مناسبت، صرفاً بزرگداشت یک نوشیدنی محبوب نیست؛ بلکه توجه دادن جامعه جهانی به اهمیت اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست‌محیطی قهوه و ضرورت ایجاد زنجیره‌ای عادلانه‌تر، تاب‌آورتر و پایدارتر است.
سفری که از دانه آغاز می‌شود
داستان هر فنجان قهوه از دانه، خاک و آب آغاز می‌شود؛ اما مهم‌تر از آنها، دانش و تجربه کشاورزانی است که نسل‌به‌نسل در مناطق تولیدکننده شکل گرفته است.
کیفیت و بهره‌وری قهوه به شرایط اقلیمی، سلامت اکوسیستم‌ها و شیوه‌های مناسب کشاورزی وابسته است. تغییر دما و الگوی بارندگی، خشکسالی، آفات و بیماری‌های گیاهی، تخریب خاک و افزایش هزینه‌های تولید، همگی بر آینده این محصول تأثیر می‌گذارند.
پس از برداشت، دانه‌های قهوه باید فرآوری، خشک، دسته‌بندی و برای عرضه به بازار آماده شوند. کیفیت این مراحل می‌تواند بر قیمت نهایی محصول، میزان ضایعات، مصرف آب و درآمد تولیدکننده اثر بگذارد. دسترسی کشاورزان به زیرساخت، منابع مالی، دانش فنی و تشکل‌های قدرتمند تولیدکنندگان، در این مرحله اهمیت زیادی دارد.
سپس قهوه وارد شبکه‌ای پیچیده از تجارت می‌شود؛ از تولیدکننده و صادرکننده تا واردکننده، برشته‌کار، برند، خرده‌فروش، کافه و در نهایت مصرف‌کننده.
در این میان یک پرسش مهم مطرح می‌شود:
چه کسی ارزش اقتصادی بیشتری از یک فنجان قهوه دریافت می‌کند و چه کسی بیشترین ریسک را تحمل می‌کند؟
سازمان ملل بر این نکته تأکید دارد که بخش قابل‌توجهی از قهوه جهان در مراحل اولیه زنجیره ارزش صادر می‌شود و بنابراین، بخشی از فعالیت‌های ارزش‌افزا مانند برشته‌کاری، برندسازی و برخی فرآیندهای نهایی خارج از کشورهای تولیدکننده انجام می‌شود.
قهوه؛ مسئله‌ای فراتر از کشاورزی
تولید قهوه معیشت میلیون‌ها خانوار را پشتیبانی می‌کند؛ اما منافع و ریسک‌های این صنعت به‌طور مساوی توزیع نشده‌اند.
تولیدکنندگان کوچک ممکن است هم‌زمان با نوسان قیمت‌ها، افزایش هزینه‌ها، دسترسی محدود به منابع مالی و قدرت چانه‌زنی پایین مواجه باشند. در چنین شرایطی، حتی افزایش میزان فروش نیز لزوماً به افزایش متناسب درآمد منجر نمی‌شود.
زنان نیز در بخش‌های مختلف زنجیره قهوه نقش دارند، اما مشارکت واقعی آنان نیازمند دسترسی برابر به زمین، منابع مالی، دانش، بازار، درآمد و فرصت‌های مدیریتی است. همچنین برای نسل جوان باید مهارت‌ها و فرصت‌های اقتصادی مناسبی ایجاد شود تا کشاورزی و کسب‌وکارهای روستایی بتوانند آینده‌ای پایدار داشته باشند.
از سوی دیگر، جوامع بومی و محلی باید در تصمیم‌هایی که بر زمین، معیشت و میراث فرهنگی آنان اثر می‌گذارد، مشارکت واقعی داشته باشند.
قهوه و تغییرات اقلیمی
قهوه محصولی به‌شدت وابسته به شرایط محیطی است. افزایش دما، بارندگی نامنظم، خشکسالی، بارش‌های شدید، آفات و بیماری‌ها می‌توانند بر میزان تولید، کیفیت، هزینه‌های نیروی کار و قیمت‌ها تأثیر بگذارند.
به همین دلیل، آینده قهوه تا حد زیادی به توانایی کشاورزان و زنجیره ارزش برای سازگاری با تغییرات اقلیمی وابسته است.
روش‌هایی مانند کشاورزی جنگل‌پایه (Agroforestry)، حفاظت از خاک و آب، تنوع‌بخشی به محصولات، استفاده از مواد کاشت مناسب، حفاظت از جنگل‌ها و دسترسی به اطلاعات اقلیمی می‌توانند به افزایش تاب‌آوری مزارع کمک کنند.
البته تولید قهوه نیز می‌تواند بر طبیعت اثر بگذارد. توسعه نامناسب مزارع یا روش‌های تولید نامناسب ممکن است به جنگل‌زدایی، فرسایش خاک، آلودگی آب و کاهش تنوع زیستی منجر شود.
بنابراین، پایداری قهوه تنها به معنای تولید بیشتر نیست؛ بلکه به معنای تولید امروز بدون از بین بردن ظرفیت تولید فردا است.
حتی تفاله قهوه هم می‌تواند ارزش داشته باشد
داستان قهوه با نوشیدن آخرین جرعه تمام نمی‌شود.
پوست و تفاله میوه قهوه، پساب فرآوری و تفاله باقی‌مانده از دم‌آوری، اگر به‌درستی مدیریت نشوند، می‌توانند برای محیط‌زیست و جوامع محلی مشکل ایجاد کنند.
اما رویکرد اقتصاد چرخشی (Circular Economy) تلاش می‌کند این مواد را از «ضایعات» به «منبع ارزش» تبدیل کند؛ برای مثال از برخی محصولات جانبی می‌توان در تولید مواد جدید، نهاده‌های کشاورزی یا انرژی استفاده کرد.
از این منظر، حتی تفاله قهوه نیز می‌تواند بخشی از یک زنجیره ارزش جدید باشد.
قهوه و اهداف توسعه پایدار
صنعت قهوه با چندین هدف توسعه پایدار سازمان ملل ارتباط دارد؛ از کاهش فقر و امنیت غذایی گرفته تا برابری جنسیتی، کار شایسته، رشد اقتصادی و حفاظت از محیط‌زیست.
هدف اول؛ پایان فقر:
قهوه می‌تواند منبع درآمد، اشتغال و کارآفرینی در مناطق روستایی باشد؛ مشروط بر اینکه تولیدکنندگان بتوانند هزینه‌های خود را پوشش دهند، ریسک‌ها را مدیریت کنند و درآمدی پایدار به دست آورند.
هدف دوم؛ پایان گرسنگی:
درآمد باثبات و اقتصاد روستایی تاب‌آور می‌تواند توان خانوارها را برای دسترسی به غذای مغذی و مقابله با شوک‌های اقتصادی و اقلیمی افزایش دهد.
هدف پنجم؛ برابری جنسیتی:
مشارکت زنان زمانی معنادار است که به دسترسی برابر آنان به منابع، دانش، بازار، درآمد و تصمیم‌گیری منجر شود.
هدف هشتم؛ کار شایسته و رشد اقتصادی:
زنجیره قهوه در مراحل مختلف خود اشتغال ایجاد می‌کند؛ اما رشد پایدار باید هم‌زمان با ایمنی محیط کار، حقوق نیروی کار و فرصت‌های منصفانه همراه باشد.
از یک فنجان قهوه چه می‌توان آموخت؟
شاید مهم‌ترین پیام روز جهانی قهوه این باشد که هیچ محصول ساده‌ای واقعاً ساده نیست.
یک فنجان قهوه حاصل تعامل کشاورز با زمین، دانش محلی، شرایط اقلیمی، نیروی کار، سرمایه، تجارت بین‌المللی، فناوری، برند، فرهنگ و انتخاب مصرف‌کننده است.
وقتی قهوه می‌نوشیم، در واقع با یک «زنجیره ارزش جهانی» روبه‌رو هستیم؛ زنجیره‌ای که تصمیم‌های هر یک از بازیگران آن می‌تواند بر زندگی دیگری در نقطه‌ای دور از جهان اثر بگذارد.
از نگاه سازمان ملل، آینده قهوه به همکاری میان دولت‌ها، تولیدکنندگان، کارگران، کسب‌وکارها، مصرف‌کنندگان، دانشگاه‌ها و جوامع محلی وابسته است. هدف، ایجاد بخشی است که در آن ارزش، فرصت و ریسک منصفانه‌تر توزیع شود و تولید قهوه هم‌زمان با معیشت انسان‌ها و سلامت طبیعت سازگار باشد.
شاید بنابراین، دفعه بعد که فنجان قهوه‌ای را در دست می‌گیریم، بد نباشد چند لحظه به این فکر کنیم:
پشت این فنجان چه کسانی ایستاده‌اند؟ چه دانشی به کار رفته است؟ چه مسیری طی شده و چه کسی از ارزشی که ایجاد شده، سهم برده است؟
قهوه فقط آن چیزی نیست که در فنجان می‌بینیم؛
قهوه، داستان انسان‌ها، زمین و ارزشی است که میان آنها جریان دارد.
منبع
United Nations. International Coffee Day: More than a cup — A daily ritual. A global livelihood. A shared responsibility. United Nations, 2026. همچنین: United Nations General Assembly, Resolution A/RES/80/248, International Coffee Day, 26 March 2026.
دیدگاه‌ها